Khám phá mới về sao Kim hé lộ được nhiều bí ẩn - Ảnh: SCIENCE
Từng bị xem là một thế giới đã nguội lạnh về địa chất, sao Kim đang dần lộ ra diện mạo hoàn toàn khác.
Trong nghiên cứu công bố ngày 24-7 trên tạp chí Nature Geoscience, các nhà khoa học tại Viện Công nghệ Liên bang Thụy Sĩ (ETH Zurich) cho biết ba hệ thống thung lũng đứt gãy Ganis, Dali và Devana có thể vẫn hoạt động, hoặc mới ngừng chuyển động trong vài chục triệu năm gần đây.
Nhóm do nhà nghiên cứu Xi Yang và giáo sư Taras Gerya thực hiện đã xây dựng mô hình nhiệt - cơ học ba chiều, tái hiện cách lớp vỏ sao Kim bị kéo căng, nứt vỡ rồi biến đổi sau khi quá trình giãn tách chấm dứt.
Kết quả được đối chiếu với dữ liệu địa hình do tàu Magellan của NASA thu thập trong thập niên 1990.
Điểm đáng chú ý nằm ở những dải địa hình rộng và nhô cao chạy dọc hai bên thung lũng. Theo mô hình, các "vai" đứt gãy hình thành khi lớp vỏ đang bị kéo giãn, khi chuyển động dừng lại, chúng dần chìm xuống do lớp vỏ nóng và mềm bên dưới.
Những dải địa hình còn cao, rộng vì thế có thể đóng vai trò như một "chiếc đồng hồ địa chất", giúp phân biệt đứt gãy trẻ với dấu tích cổ. Tại Devana, phần địa hình nhô cao ở hai bên có bề rộng trung bình hơn 180km.
Các mô hình tương đồng nhất với địa hình quan sát được cho thấy lớp vỏ tại Ganis, Dali và Devana từng bị kéo giãn với tốc độ khoảng 3-10cm mỗi năm, tương đương một số vùng giãn tách lục địa nhanh trên Trái đất.
Dù vậy, con số trên là kết quả mô phỏng, chưa phải phép đo trực tiếp. Nhóm tác giả chỉ kết luận các đứt gãy có thể còn hoạt động, hoặc từng hoạt động trong vài chục triệu năm gần đây - khoảng thời gian rất trẻ trong lịch sử hành tinh.
Mô phỏng bề mặt của sao Kim - Ảnh: POPULAR SCIENCE
Theo các nhà khoa học, lực kéo giãn có thể bắt nguồn từ những cột vật chất cực nóng trồi lên trong lớp phủ. Nguồn nhiệt này đẩy bề mặt lên cao, làm lớp vỏ yếu đi rồi xé nó thành những thung lũng dài hàng nghìn kilomet. Cơ chế này đáng chú ý vì sao Kim thiếu hệ thống các mảng kiến tạo dịch chuyển liên tục như Trái đất.
Giả thuyết sao Kim còn "sống" càng được củng cố bởi dấu vết núi lửa. Năm 2023, giới khoa học phát hiện một miệng phun trên núi lửa Maat Mons thay đổi hình dạng và mở rộng trong hai ảnh radar Magellan chụp cách nhau tám tháng vào năm 1991. NASA đánh giá đây là bằng chứng trực tiếp đầu tiên về hoạt động núi lửa hiện đại trên hành tinh này.
Đến năm 2024, dữ liệu Magellan tiếp tục hé lộ các dòng dung nham mới tại núi lửa Sif Mons và vùng đồng bằng Niobe Planitia. Những dấu vết kéo giãn lớp vỏ và phun trào đang tạo nên bức tranh về một sao Kim năng động hơn nhiều so với nhận định trước đây.
Câu trả lời rõ hơn được kỳ vọng đến từ thế hệ tàu thăm dò mới. Cơ quan Vũ trụ châu Âu dự kiến phóng EnVision vào tháng 11-2031, mang theo radar quan sát bề mặt với độ phân giải khoảng 10m. NASA cũng đang phát triển tàu VERITAS, dự kiến phóng sớm nhất vào năm 2031, để lập bản đồ chi tiết và tìm dấu vết địa chất hiện nay.
