Phòng tránh thực phẩm bẩn hay xây thêm bệnh viện? - Kỳ 1: Thực phẩm bẩn bủa vây, hơn 200 bệnh từ bữa ăn

Bên trong địa điểm ngâm thịt heo nái với hóa chất để hô biến thành thịt bò được Công an TP.HCM phát hiện - Ảnh: Công an TP.HCM

Tại phiên thảo luận tổ của Quốc hội ngày 25-11-2025, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh vấn đề an toàn thực phẩm là gốc rễ của sức khỏe Nhân dân: "Nếu không bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm thì xây bao nhiêu bệnh viện cũng không thể đủ được, đào tạo bao nhiêu bác sĩ cũng không thể giải quyết được việc này".

Đây là vấn đề cấp bách đang được nêu trong dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi dự kiến trình Quốc hội vào tháng 10-2026.

Hạn chế thực phẩm bẩn không chỉ giảm gánh nặng cho hệ thống y tế mà còn giúp người dân yên tâm tiêu dùng, xóa bỏ tâm lý "ăn gì cũng sợ", đồng thời tạo động lực cho doanh nghiệp và nông dân chuyển sang sản xuất, chế biến sạch, góp phần bảo vệ môi trường.

Số vụ ngộ độc thực phẩm và số tổ chức, cá nhân vi phạm về an toàn thực phẩm cùng tăng so với cùng kỳ năm ngoái đang gióng lên hồi chuông báo động về công tác bảo đảm an toàn thực phẩm.

Xóa bỏ tâm lý "ăn gì cũng sợ", được không?

Ghi nhận của Tuổi Trẻ cho thấy tại nhiều chợ truyền thống ở TP.HCM, các loại thực phẩm như thịt, cá, nội tạng động vật, chả, giò, xúc xích, rau củ... được bày bán la liệt, theo dạng thủ công, không ghi thông tin về cơ sở sản xuất hay ngày chế biến.

Khi được hỏi, nhiều tiểu thương khẳng định đây là hàng "lấy từ mối quen", "làm trong ngày". Việc mua bán chủ yếu dựa trên sự quen biết và lời cam kết của người bán, trong khi người tiêu dùng hầu như không có cách nào để xác định sản phẩm có bảo đảm an toàn hay không.

Chị N.T.H. (35 tuổi, phường Thủ Đức, TP.HCM) cho biết từ khi có con nhỏ, việc lựa chọn thực phẩm cho gia đình luôn được chị đặt lên hàng đầu. Gia đình sẵn sàng chi thêm tiền để mua thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng, nhưng giá cao không đồng nghĩa với việc chắc chắn an toàn.

"Điều tôi mong nhất là cơ quan chức năng kiểm soát chặt từ khâu sản xuất đến phân phối, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm để người dân không còn phải sống trong tâm lý 'ăn gì cũng sợ'. Chỉ khi thị trường minh bạch hơn, người tiêu dùng mới thực sự yên tâm mỗi khi đi chợ hay vào siêu thị", chị nói.

Trao đổi với Tuổi Trẻ, PGS.TS Nguyễn Duy Thịnh, nguyên giảng viên Viện Công nghệ sinh học và Công nghệ thực phẩm, Trường đại học Bách khoa Hà Nội, cho biết nguyên nhân gây mất an toàn thực phẩm rất đa dạng và có thể chia thành hai nhóm chính: khách quan và chủ quan.

Theo ông, nhóm nguyên nhân khách quan xuất phát từ môi trường cũng như quá trình sản xuất, vận chuyển và chế biến thực phẩm.

Trong khi đó nhóm nguyên nhân chủ quan chủ yếu bắt nguồn từ hành vi cố ý vi phạm các quy định về an toàn thực phẩm nhằm trục lợi như dùng hóa chất để kéo dài thời gian bảo quản, tạo màu, tạo độ tươi cho thực phẩm; "phù phép" thực phẩm ôi thiu thành thực phẩm tươi….

"Đây là nhóm nguyên nhân đặc biệt nguy hiểm vì xuất phát từ hành vi có chủ đích, tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với sức khỏe cộng đồng và cần được kiểm soát, xử lý nghiêm", ông Thịnh chỉ rõ.

Y học gọi thực phẩm bẩn là yếu tố nguy cơ "thầm lặng" gây ra hàng loạt bệnh - Ảnh: TTO

Thực phẩm bẩn có thể gây ra 200 căn bệnh

TS Ngô Thị Kim Oanh, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM - cơ sở 3, dẫn thông tin Tổ chức Y tế thế giới (WHO) xác định thực phẩm không an toàn là nguyên nhân của hơn 200 loại bệnh, từ nhiễm trùng đường tiêu hóa đến các bệnh mạn tính và ung thư.

Mỗi năm, thế giới ghi nhận khoảng 600 triệu ca bệnh liên quan thực phẩm không an toàn, trong đó hơn 420.000 ca tử vong.

Điều đáng lo ngại là phần lớn các trường hợp bệnh không biểu hiện rõ ràng ngay sau khi dùng thực phẩm không an toàn, mà hình thành do phơi nhiễm lặp đi lặp lại trong thời gian dài.

Các hóa chất tồn dư, kim loại nặng, vi sinh vật hoặc độc tố sinh học xâm nhập cơ thể mỗi ngày với liều nhỏ, tích lũy dần và gây tổn thương mạn tính.

Trong thực tế lâm sàng, nhiều bệnh nhân mắc các rối loạn tiêu hóa kéo dài, gan nhiễm mỡ, tăng men gan, suy thận mạn sớm, rối loạn nội tiết hoặc ung thư đường tiêu hóa… Song, các trường hợp này rất khó truy ngược nguyên nhân từ thực phẩm bẩn, do bệnh diễn tiến âm thầm, triệu chứng ban đầu không điển hình.

"Cơ thể con người có khả năng bù trừ tốt, nên ở giai đoạn đầu gần như không có biểu hiện rõ ràng. Khi các triệu chứng lâm sàng xuất hiện, tổn thương ở mức tế bào thường diễn ra trong thời gian dài, thậm chí đã hình thành xơ gan, xơ thận hoặc biến đổi ADN.

Đây là lý do y học gọi thực phẩm bẩn là yếu tố nguy cơ "thầm lặng". Nhiều nghiên cứu về độc chất học môi trường cũng chỉ ra rằng phơi nhiễm liều thấp kéo dài có thể gây tác động sinh học nghiêm trọng, đặc biệt với trẻ em và thai nhi", bác sĩ Oanh giải thích.

Theo bác sĩ Nguyễn Trung Nguyên - Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai, có 3 nguyên nhân chính gây ngộ độc thực phẩm đó là do hóa chất, vi sinh vật (vi khuẩn, vi rút, ký sinh trùng) và độc tố tự nhiên (do người dân thiếu hiểu biết hoặc thích của độc, lạ, hiếm).

Ông Nguyên cho hay thực tế hiện nay năng lực kiểm nghiệm vẫn chưa theo kịp tốc độ xuất hiện của các loại hóa chất và chất độc mới. Đáng lo ngại, ngộ độc thực phẩm không còn biểu hiện cấp tính dễ nhận biết, mà âm thầm gây nên các bệnh mạn tính khiến việc xác định nguyên nhân trở nên vô cùng khó khăn.

Theo bác sĩ Nguyên, việc truy xuất nguồn gốc thực phẩm đang là điểm nghẽn lớn. Thực tế khảo sát tại các chợ đầu mối cho thấy nhiều loại thực phẩm không xác định được nơi sản xuất hay hồ sơ theo dõi sức khỏe vật nuôi.

Ngay cả các bệnh viện lớn cũng gặp khó khăn và tốn kém khi xét nghiệm chất lượng thực phẩm. Trong khi đó chế tài xử lý đối với nhiều hành vi vi phạm vẫn chưa đủ sức răn đe, trách nhiệm quản lý giữa các cơ quan còn chồng chéo, chưa có cơ chế phân định rõ trách nhiệm khi xảy ra sự cố mất an toàn thực phẩm.

Phòng thực phẩm bẩn hay xây thêm bệnh viện?, Kỳ 2: Bệnh viện gánh thêm áp lực vì ngộ độc thực phẩm