'Bác Ba Phi' Trung Dân: Khoái cà rỡn, ngán hư danh

Gọi điện cho Trung Dân giữa những ngày TP.HCM mưa nắng thất thường, gã nông dân quê Hóc Môn chính hiệu vẫn giữ nguyên cái giọng rổn rảng, bộc trực mà tỉnh bơ: "Tui bấm làm sao cái máy nó trôi số bạn đi đâu mất tiêu. Không có rành ba cái vụ này, bấm mất hết trơn trời!".

Vẫn là một Trung Dân khoái cà rỡn như thế. Nhưng ẩn sau tiếng cười sảng khoái của gã nghệ sĩ tuổi 60 là bản lĩnh của một người ngán hư danh thứ thiệt. Giữa thời buổi người ta thích xôm tụ, thích đôn danh đoạt tiếng, ông lại chọn đứng bên lề những hào nhoáng, cốt chỉ để giữ cho cái nết làm nghề của mình luôn được ngay ngắn.

Chiếc Cù Nèo sút lưỡi móc của Trung Dân

Năm 2005, Trung Dân được vinh danh giải Cù Nèo Vàng nhờ những bứt phá trên sân khấu kịch. Nhắc lại chiếc cúp năm ấy, ông cười ngất tiết lộ hiện trạng có một không hai: "Cái cúp vẫn để ở nhà tui nè, mà hôm bữa nó bị sút cái lưỡi móc ra rồi, để mai tui lấy keo gắn lại! Còn mấy cái cúp khác tui bỏ hết vô hộp cất kỹ, không có đem ra trưng bày khoe khoang với ai hết. Có cái gì đâu mà khoe, mình đã bằng ai đâu".

Cái sự bộc trực, xem nhẹ danh hiệu của Trung Dân đã có từ cái thời ông chạm tay vào giải thưởng. Hồi đó, Trung Dân cứ lên sàn là diễn hết mình, quậy tưng bừng mà chẳng hề biết dưới hàng ghế khán giả có một cặp mắt vô cùng sắc sảo đang "rình" mình - cố nhà báo Lê Văn Nghĩa, "thuyền trưởng" đời đầu của Tuổi Trẻ Cười. Ông Nghĩa đi xem kịch toàn âm thầm mua vé, lặng lẽ ngồi coi chứ không bao giờ báo trước.

Năm đó, Trung Dân diễn vai một gã đểu cáng, dốt nát trong vở Bệnh sĩ của tác giả Lưu Quang Vũ tại sân khấu IDECAF. Với bản tính thích biến tấu, ông tự ý "bịa" ra hàng loạt chi tiết nằm ngoài kịch bản. Ngồi ngay hàng ghế đầu, cố nhà báo Lê Văn Nghĩa coi mà cười như nắc nẻ.

Diễn xong xuôi, Trung Dân vừa bước vào hậu trường thì vị nhà báo đáng kính đã lách người vào, vừa cười lớn vừa mắng yêu: "Mày diễn cái vai này tao cười rớt ghế! Mà ông Lưu Quang Vũ đâu có viết cái kiểu này đâu nghe, mày bịa ra dữ lắm trong này nè. Nhưng mày diễn hay, cái điệu bộ dốt nát của mày coi mắc cười quá".

'Bác Ba Phi' Trung Dân: Khoái cà rỡn, ngán hư danh - Ảnh 2.

Không chỉ có Bệnh sĩ, ông Nghĩa còn âm thầm bám sát Trung Dân sang cả vở Tiếng vạc sành tại sân khấu IDECAF. Trung Dân nhại lại lời thoại của chính mình năm đó với điệu bộ tỉnh rụi: "Đây, ca-ta-lo hòm nè, ông coi thích cái nào thì chọn đi tôi để rẻ cho. Trong này có đủ loại: hòm chết đứng nè, hòm chết ngồi nè, hòm chết trời gầm, hòm chết xử bắn nè... Tất cả các kiểu chết đều có các kiểu hòm phù hợp".

Lối thoại biến cái bi thương thành một tràng cười châm biếm sâu cay thói sính hình thức ấy, đã làm "banh rạp" IDECAF thời đó. Đêm đó, ông Nghĩa lại ngồi dưới cười sằng sặc... Sự xuất hiện âm thầm nhưng đầy nồng nhiệt của vị "thuyền trưởng" báo Tuổi Trẻ Cười trong cả hai vở diễn, chính là lời khẳng định chắc chắn nhất cho cái duyên hài của Trung Dân.

Đến khi báo đăng tin đoạt giải Cù Nèo Vàng, gã diễn viên xuất thân từ ruộng đồng Hóc Môn mới ngơ ngác hay tin.

Trào phúng không thể dạo chơi

Trước khi nhận chiếc cúp Cù Nèo Vàng, Trung Dân đã có một thời thanh xuân rực lửa, gắn bó máu thịt với nhóm Tuổi Trẻ Cười Sống từ năm 1987 đến 1989. Được biên kịch Minh Ngọc dắt lối, Trung Dân cùng các đồng nghiệp thời đó như Xuân Hương, Thanh Bạch... đã trải qua những năm tháng đi diễn gian khổ nhưng ngập tràn niềm vui.

Leo lên những chiếc xe khách cũ kỹ để đi về các vùng sâu, vùng xa Đắk Nông, Đắk Lắk, Cần Giờ… đường xá bấy giờ toàn đất đỏ, ổ gà ổ voi dày đặc. Mỗi lần chiếc xe đò dằn xóc, chồm lên chao đảo qua các cung đường gồ ghề, các nghệ sĩ bên trong bị tung hứng, nhồi lắc tơi tả. Trung Dân nhớ lại: "Khổ lắm, tuột xuống xe một cái là mình mẩy y như con chồn chó giật, bụi bặm bám đầy từ đầu tới chân".

Cực nhất là những chuyến lưu diễn ra tận Côn Đảo, rồi ngược sóng ra khơi đến với Hoàng Sa, Trường Sa. Nhắc đến Trường Sa, ông bật cười nhớ lại khoảnh khắc "độc nhất vô nhị" trong cuộc đời làm nghề của mình. Khi tàu ra đến đảo, sóng to gió lớn khiến tàu không thể cập sát bến, nghệ sĩ cũng chẳng thể tự trèo lên bờ. Thế là công binh phải dùng cần cẩu của tàu chở hàng, thả dây thừng xuống câu từng nghệ sĩ lên như câu hàng hóa.

Giữa trùng khơi lộng gió, những tiếng cười trào phúng từ tiết mục tấu hài Đất đai di động vang lên mang lại niềm vui cho các chiến sĩ.

'Bác Ba Phi' Trung Dân: Khoái cà rỡn, ngán hư danh - Ảnh 3.

Chính vì hiểu sâu sắc cái gian truân của nghề và cái triết lý "phát quang bụi rậm" của chiếc cù nèo, Trung Dân luôn đòi hỏi cực kỳ khắt khe đối với tiếng cười trên sân khấu.

Theo lý giải đậm chất nông dân Nam Bộ của ông, cái cù nèo bản chất nó phải cong, phải quặp thì mới ngoắc bới, lôi tuột được cỏ rác bụi rậm ra ánh sáng. Cái mũi cù nèo tuy cong để kéo ra phơi bày mọi thứ, nhưng mục đích cuối cùng của nó lại là để phát quang, làm sạch ruộng đồng.

Ông trải lòng: "Cái cuộc sống cần là phải thẳng băng như cái cán của cù nèo vậy. Còn cái mũi cong của cù nèo không phải là cái xấu, mà đó chính là nghệ thuật trào phúng. Người Việt mình vốn kín đáo, đôi lúc không thích nói huỵch tẹt, nói sổ sàng thói hư tật xấu của nhau, mà chọn cách nói vòng vòng, nói mé mé một cách khôi hài. Báo chí và nghệ sĩ đã nâng cấp cái 'trình' dân dã đó lên, mượn tiếng cười để châm biếm, nhổ sạch những 'cỏ rác' tiêu cực trong xã hội".

Chính vì vậy, Trung Dân kịch liệt phê phán những xu hướng hài hước "ăn xổi ở thì", lạm dụng hình thể hay bêu xấu giới tính để câu khách rẻ tiền. Ông phân định rạch ròi giữa "cười tâm lý" và "cười sinh lý". Tiếng cười sinh lý là thứ cười xả tức thời khi người ta mệt mỏi, coi xong đi về là quên sạch. Ngược lại, "cười tâm lý" - thứ cốt lõi của Cù Nèo Vàng - là tiếng cười sắc bén, có tri thức, chọn lọc từ sách vở, báo chí và những câu chuyện dân gian truyền miệng. Đó là thứ tiếng cười mà khán giả xem xong, về nhà nằm gác tay lên trán một hai ngày sau nghĩ lại vẫn còn thấm thía mà bật cười.

Sự nghiêm túc với nghề đó đã được ông đưa vào nhân vật Bác Ba Phi hiện đại trong các chương trình ăn khách như Cười cùng Bác Ba Phi (THVL) hay Bác Ba Phi xưa và nay (VTV Cần Thơ).

Thay vì chỉ nói phét cường điệu cho vui tai như truyện dân gian, Bác Ba Phi của Trung Dân đi thẳng vào việc phê phán các tệ nạn cờ bạc, ma túy, mại dâm đang tàn phá những vùng quê yên bình. Thông qua đó, Bác Ba Phi hiện đại đã trở thành tấm khiên che chở và nói lên tiếng nói của người lao động nghèo.

Hai lần từ chối xét danh hiệu

Dù sở hữu trong tay chiếc cúp Cù Nèo Vàng uy tín cùng hàng loạt giải thưởng lớn nhỏ, Trung Dân lại chọn cho mình một lối sống khiêm nhường đến mức cực đoan.

Ông tự nhận mình chỉ là một "nghệ sĩ trơn", không danh hiệu ưu tú/nhân dân, không băng nhóm, không phe phái và cũng chẳng bao giờ tham gia vào các cuộc đua tranh đánh bóng tên tuổi. Sự bình thản của Trung Dân trước những hư danh hào nhoáng, xuất phát từ bản lĩnh và sự tỉnh táo hiếm có của một người làm nghệ thuật chân chính.

Ông quan niệm giải thưởng chỉ mang lại niềm vui trong một tích tắc ngắn ngủi khi bước lên bục nhận giải, nở một nụ cười rồi bước xuống. Thế nhưng, thứ ở lại phía sau chiếc cúp chính là sức nặng của trách nhiệm.

Sự "ngán hư danh" của Trung Dân thể hiện rõ nhất ở việc ông từng hai lần từ chối khi được đặt vấn đề làm hồ sơ xét duyệt danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú, Nghệ sĩ Nhân dân.

Ông bảo: "Nếu tui nhận thì có khi nay tui lên Nhân dân rồi. Nhưng tui không có nhu cầu. Danh hiệu của tui là do mọi người, do khán giả nhìn thấy sự làm việc của tui rồi họ trao tặng trong lòng họ, cái đó tui nhận. Còn ba cái danh hiệu xét duyệt theo phong trào, đôi khi nó chỉ là cái bình phong che đậy, tui không ham".

Với Trung Dân, người nghệ sĩ ôm cúp danh giá hay danh hiệu cao quý mà không giữ được cái nết, đi làm bậy làm bạ để người đời bươi móc, thì chính là đang bôi tro trát trấu vào nghệ thuật.

Chính vì thấu hiểu quy luật ấy, Trung Dân chọn cách sống bình lặng ở tuổi 60. Hằng ngày, nếu có show phù hợp, có kịch bản hay và tử tế thì ông đi làm; còn không, ở nhà viết kịch bản, vui thú điền viên và "chờ vợ nuôi, nó nấu gì thì mình ăn đó".

Ông không thèm xin vai, không cầu cạnh ai, bởi ông tin cuộc sống này là một chuỗi cộng sinh khép kín, người nghệ sĩ cứ tận tụy cống hiến hết mình trên nền tảng tri thức, thì khán giả sẽ không bao giờ quay lưng.

'Bác Ba Phi' Trung Dân: Khoái cà rỡn, ngán hư danh - Ảnh 4.

Nỗi sợ duy nhất

Nhìn vào bức tranh toàn cảnh của kịch nghệ nước nhà hiện nay, Trung Dân không khỏi chạnh lòng. Ông thấy xót xa khi các bộ môn nghệ thuật truyền thống như cải lương, hát bội, kịch nói đang dần mất chỗ đứng; các đoàn kịch nhà nước teo tóp, còn sân khấu xã hội hóa thì chạy theo lợi nhuận kinh tế một cách thực dụng, mà quên đi chức năng giáo dục, thẩm mỹ.

Nhìn những chương trình sitcom dài tập của nước ngoài có thể chạy hàng mấy chục năm qua nhiều thế hệ, ông tiếc nuối cho những chương trình tử tế của Việt Nam bị khai tử sớm, chỉ vì lý do "hết hợp thời" hay thiếu nguồn thu quảng cáo.

Tuy nhiên, thay vì chọn cách đứng ra oán than hay bất lực, Trung Dân chọn cách "cà rỡn" với thời cuộc bằng sự tỉnh táo của một người thầy, một người đi trước. Ông vẫn miệt mài viết kịch bản tại nhà, và dặn dò học trò của mình những bài học làm người đắt giá: "Mốt ra đời, tụi con làm cái gì thì làm, đừng để người ta chửi tới tam đại, người ta hỏi học thầy nào, học trường nào mà làm ăn kỳ cục vậy".

Kết thúc câu chuyện về một thời oanh liệt cùng Cù Nèo Vàng, "lão nông" Trung Dân bỗng chùng giọng, chia sẻ về một nỗi sợ vô cùng kỳ lạ nhưng chứa đựng nhân cách của một nghệ sĩ: "Tui từ đó tới giờ cứ như người đi bộ ở bên lề cuộc đời vậy đó. Cái mà tui sợ nhất từ đây cho tới cái lúc mình không còn thở nữa, là không biết mình có lỡ lòng nào làm cái gì bậy bạ, để vợ con phải xấu hổ hay không. Mình là con người mà, ai biết trước được, nên lúc nào cũng phải biết tự răn mình để giữ cái nết làm nghề cho sạch".